Eren en herdenken met de katafalk..

Pronkbaren voor de laatste groet

Religieuze inventarisatiestrajecten zijn vaak lang en intensief, waarbij vrijwilligers onder begeleiding van CO₇ het erfgoed van de kerken in kaart brengen. Af en toe komen er wel eens uitzonderlijke objecten naar boven, waar zelfs onze meest ervaren vrijwilligers geen aanknopingspunt weten te vinden. Dat was het geval in de kerk van Elverdinge, waar vorig jaar een aantal zwart geverfde houten onderdelen werden gevonden in de diepe krochten van de kelder..

Tijdens inventarisatietrajecten worden àlle religieus erfgoedobjecten in de kerk nader bekeken. Dat betekent dat ook zolders en kelders betreden worden, waar vaak minder gebruikte (maar daarvoor niet oninteressante) erfgoedobjecten staan. Het inventarisatietraject in de Sint-Petrus en Pauluskerk in Elverdinge begon al in 2024. Pas in januari 2025 doken in de kerk van Elverdinge twee lange balken met kaarsenhouders op. De balken waren zwart geschilderd en waren afgewerkt met witte accenten. Op elke balk waren vijf kaarsenstandaarden aangebracht. De objecten werden afgestoft, genummerd en gefotografeerd. Het was duidelijk dat dit onderdelen waren van een groter geheel. Na wat rondzoeken op de beeldbank Westhoek verbeeldt, vonden we foto’s van begrafenisceremonies waarin deze stukken te zien waren!

Westhoek Verbeeldt, HEU008503274

_{Kerk van Elverdinge, een begrafenis in 1959. In de middenbeuk zien we de lijkkist onder de katafalk.}

Begin december 2025 kwam de volgende ontdekking; tijdens een spoedinventarisering van de kerk van Bikschote vonden we op zolder opnieuw onderdelen. Deze keer waren ze nog duidelijker een onderdeel dat ergens in moest gaan passen; het ging om een houten zwart geschilderd fronton met de letters “A” en “Ω”, onderaan afgewerkt met een stompe punt. Daarnaast vonden we ook zwart geschilderde houten kandelaren, net zoals het fronton afgewerkt met witte accenten. Na het deskundig ontstoffen van de fronton door vrijwilliger Stefaan, werden alle details nog duidelijker zichtbaar!

^{Vrijwilliger Stefaan ontstoft de zwarte kandelaren.}

^{Nadien zijn de Alfa en Omega symbolen duidelijk zichtbaar.}

De objecten in de kerk van Elverdinge en Bikschote zijn beide restanten van verschillende katafalken, gedateerd rond het einde van de 19^de eeuw en het begin van de 20^ste eeuw. Katafalken werden tot aan het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965) gebruikt bij begrafenissen. Het vinden van dit soort funeraire voorwerpen is uitzonderlijk, dat bevestigde ook PARCUM, het expertisecentrum en museum voor religieuze kunst en cultuur. Dat we in onze regio tijdens het inventariseren stuiten op fragmenten in niet één maar twee kerken, is toch wel opvallend! Vanzelfsprekend gaan we deze objecten met alle zorg bewaren. Maar wat is een katafalk nu eigenlijk? Hoe komt het dat we deze stukken in de kelders en op de zolders van onze kerken vinden? Wanneer en waarom werd de opstelling gebruikt? We duiken hiervoor in de geschiedenis!

Zoektocht naar betekenis

Allereerst gaan we op zoek naar een juiste term. Er zijn twee mogelijke termen om het geheel van de stukken te beschrijven: een katafalk of een castrum doloris.

Westhoek Verbeeldt, HEU008503271

Een katafalk is in zijn engste definitie een verhoog waarop de doodkist rust tijdens de begrafenis of opbaring. Op die manier kon de overledene centraal in de aandacht staan tijdens een begrafenis. Er werd een constructie gemaakt waarbij de doodskist een of meerdere meters hoog werd tentoongesteld. Zo kon iedereen, ook zij die verder in de kerk zaten, de doodskist aanschouwen. In de bredere zin wordt de term “katafalk” ook gebruikt voor een constructie, niet enkel het verhoogd platform, maar ook het geheel van andere onderdelen van de funeraire opstelling. Heel decoratieve katafalken werden vooral gebruikt bij het overlijden van prominentere figuren, zoals pausen, koningen, bisschoppen, generaals, maar ook lokale grootgrondbezitters konden rekenen op een imposantere ceremonie dan de gemiddelde inwoner.

Een katafalk werd niet altijd gebruikt om een enkele persoon te huldigen, maar kon ook symbool staan voor meerdere overledenen. De overledene hoeft daarbij niet in de doodskist te liggen, bijvoorbeeld bij een herdenking van de oorlogsslachtoffers van de Eerste Wereldoorlog. Daarbij staat de katafalk symbool voor alle overleden soldaten. In de verschillende bronnen die op Historische Kranten te vinden zijn, zien we meerdere vermeldingen.

^{Kerk van Elverdinge, een begrafenis in 1959.}

^{Het Wekelijkse Nieuws, Ieper, 18 november 1950, p.4.}

^{Het Wekelijkse Nieuws, Ieper, 15 september 1951, p. 5.}

Castrum doloris / chapelle ardente?

De voorloper van de katafalk was de castrum doloris, oftewel “kasteel van pijn” in het Latijn. In de Art and Architecture Thesaurus wordt de castrum doloris omschreven als “Middeleeuwse rouwgebouwen bestaande uit hoge boogconstructies van hout of metaal met een aantal stijlen of zuilen die een of meer steile daken ondersteunen. Ze werden gebruikt om het stoffelijk overschot van een hooggeplaatst persoon in te plaatsen. De vorm was een voorloper van de katafalk.” Vooral voor de koningshuizen, de adel en clerus, en erg rijke figuren werden enorme constructies gemaakt en soms zelfs permanent in kerken tentoongesteld, als een soort rouwkapel. Soms wordt ook de term chapelle ardente gebruikt voor gelijkaardige funeraire opstellingen.

^{Verlucht manuscript uit de Bodleian Library in Oxford, MS. Douce 223, folio 106v, ca. 1480. Regio Vlaanderen.}

Bodleian Libraries, University of Oxford

^{Verlucht manuscript uit de Bodleian Library in Oxford, Book of Hours. Use of Sarum, folio. 145v}

^{Verlucht manuscript uit de Bodleian Library in Oxford, MS. Douce 77, folio 001r, ca 1400-1600. Regio Frankrijk.}

In middeleeuwse manuscripten komen katafalken voor, al zijn hun constructies simpeler dan die voor grote heersers. De gelijkenis tussen de gevonden stukken in de kerken van Elverdinge en Bikschote, en de middeleeuwse miniaturen is groot. Op die manier staan de kerken in ons gebied ondanks hun destructie tijdens de Eerste Wereldoorlog, in verbinding met de bredere geschiedenis van de christelijke rouwcultuur.

Westhoek Verbeeldt, HEU008503271

84.ML.723.170v (Object Number) Ms. 5, fol. 170v (Manuscript Number)

The Getty

_{Verlucht manuscript uit de Book of Hours, Master of Sir John Fastolf,}_{Ms. 5, fol. 170v, The Getty}

Gebruik na 1965

Het gebruik van de katafalk kent een eeuwenlang verloop. Maar na het Tweede Vaticaans Concilie (1962-65) verdween het gebruik van de katafalk geleidelijk aan. Het Tweede Vaticaans Concilie werd ingeroepen ter modernisering van de katholieke kerk; er werd niet langer enkel in het Latijn gepredikt, maar in de taal van het volk. En niet langer met de rug naar de gelovigen gepredikt, maar naar de gelovigen toe. Er kwam een grotere nadruk op de beleving van het geloof door de gelovigen zelf. Paus Paulus VI wenste geen grote katafalk opstelling voor zijn begrafenis in 1978, ondanks dat dit de traditie was van de voorgaande pausen. Zo werd de sobere toon alvast gezet voor de komende decennia en uiteindelijk kwam er een eind aan het gebruik van de imposante katafalken.