Als onderdeel van het LEADER-project ‘Fruitig Erfgoed’ coördineerde CO7 in 2025 het historisch onderzoek naar materiële en immateriële sporen van hoogstamfruitboomgaarden in de streek. Dit onderzoek resulteerde in de onderzoeksgids ‘Het Fruitig Erfgoed van de Westhoek’. In het kader van het onderzoek werden heel wat diverse bronnen gebruikt. In de rubriek ‘(fr)uitgelicht’ laten we de rijkdom van diverse bronnen zien en wat ze ons kunnen leren over fruit in het verleden. Deze keer nemen we een uniek handschrift uit het begin van de 20ste eeuw onder de loep afkomstig van het Kasteeldomein ’t Couthof in Proven.
Het kasteel van het Couthof werd in 1763 opgetrokken als een zomerverblijf door Baron Jean Francois de Sales de Mazeman. Het omliggende kasteelpark werd in het derde kwart van de 19e eeuw aangelegd in een landschappelijke stijl in opdracht van Jules Joseph Mazeman de Couthove, de toenmalige burgemeester van Proven. Het domein bleef in handen van de familie tot in 1945. Door een gebrek aan erfgenamen kwam het domein in handen van de adellijke familie d’Udekem d’Acoz, die het kasteel tot op vandaag bewoont.
Net als vele andere kasteeldomeinen bezat ook het Kasteeldomein ’t Couthof een uitgestrekte fruitboomgaard. Ondanks het feit dat het kasteeldomein tijdens de Eerste Wereldoorlog gespaard bleef van vernielingen, staan er vandaag slechts enkele oude krakers op het domein. Dit is slechts een fractie van wat er ooit moet hebben gestaan. Verschillende bronnen tonen aan dat de situatie in de 19e en begin 20ste eeuw helemaal anders was.
In het archief van het kasteel vond de huidige eigenaar van het domein een schriftje terug met als opschrift ‘Listes des Poiriers’. Het schriftje bevat een uitgebreide oplijsting van alle aanwezige perenrassen op het domein vanaf 1906. Er wordt vermeld dat de bomen groeiden ‘au grand espalier au milieu du potager’. Het gaat in dit geval om leifruit dat langs een structuur (latwerk) groeide in de moestuin van het kasteeldomein. De inventaris maakt vermelding van tientallen perenrassen:
- Beurré Bachelier
- Poire de Tongre of Durondeau
- Olivier de Serres
- Joséphine de Malines
- Bergamotte Esperen
- Beurré Hardy
- Beurré d’Hardenpont
- Clapp’s Favourite
- Bon Chrétien Williams
- Bonne Louise d’Avranches
- Soldat Laboreur
- Beurré Six
- Bergamotte Hertrich
- Jule d’Airoles
- Alexandrine Douillard
- Beurré d’Amanlis
- Dubbele Flip
- Nouveau Poitreau
- Nec Plus Meuris of Beurré d’Anjou
- Doyenné du Comice
- Conseiller du Comice
- Conseiller à la cour
- Le Lectier
- Comtesse de Paris
- Ananas de Courtrai
Naast de perenrassen spreekt het schriftje ook van enkele appelrassen die stonden ‘dans le triangle entre 2 chemins’. Onder andere de Court Perdu, Reinette Etoillée rouge en Reinette Grise worden genoemd, waarnaast staat vermeld dat het hier gaat om bomen. In mindere mate is er sprake van perzikrassen (o.a. de Madeleine Rouge) en kersenrassen (o.a. de Bigarreau Napoleon).
Op het eerste gezicht betreft het grootste deel van de genoemde soorten veel voorkomende rassen die vrij bekend waren in de regio. De hoeveelheden aan fruitvariëteiten is wel opvallend. Dit schriftje is een getuige van de uitzonderlijke collectie die aanwezig moet zijn geweest op ’t Couthof in het begin van de 20ste eeuw. Vermoedelijk werd ook een ‘Listes des Pommiers’ bijgehouden, maar deze werd op vandaag nog niet teruggevonden.
Ook vandaag bewijst het schriftje zijn nut. Samen met POMKO willen de beheerders van het kasteeldomein de fruittuin in zijn oorspronkelijke staat herstellen. Genoemde perensoorten uit het schriftje zullen in de toekomst opnieuw geïntroduceerd worden op het kasteeldomein. Of hoe een oude bron nieuw leven in zich draagt.
Geraadpleegde bronnen:
- 'Listes des poiriers', ca. 1906-1912, Privéarchief 't Couthof.
- Ludo Royen en Isabel Decrock, 'President van Dievoet', Aan de Schreve, nr. 1 (2025): 15-21.
- Inventaris Onroerend Erfgoed, 'Kasteeldomein 't Couthof', laatst geraadpleegd op 30 maart 2026, Kasteeldomein 't Couthof | Inventaris Onroerend Erfgoed.